'Au feu! Au feu! (Cháy! Cháy!) thế là ra cái tên phở'

07/11/2020 14:13 GMT+7

TTO - Ở xứ lạ quê người, buổi sáng trời lạnh như cắt da mà lại được ăn một bát súp 'hủ tíu bò' nóng hổi ngào ngạt đậm mùi quê hương, thay vì ăn bánh mì Tây quá nhạt nhẽo.

Au feu! Au feu! (Cháy! Cháy!) thế là ra cái tên phở - Ảnh 1.

Gánh phở ở Hà Nội khoảng 1930

Theo chữ Nôm, từ phở gồm có chữ Mễ (lúa) + chữ Ngôn (lời nói) + chữ Phổ (phổ biến). Từ đó có thể hiểu nôm na phở là món ăn chế biến từ lúa gạo, phổ biến trong đại chúng và phát âm là "phổ". 

Nhiều người cho rằng từ tiếng rao của các hàng quà rong rất du dương, có vần có điệu, đôi khi còn luyến láy như hát gồm đủ thanh sắc: "phố đây, phố ơ!"... rồi "phớ ơ !" ; do biến âm, dần dần từ phổ trở thành phở!

Từ điển Việt - Bồ - La của Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 không có từ phở. Trong Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895) và Từ điển Genibrel (1898) cũng không có từ phở.

Ông G.Dumoutier; một nhà nghiên cứu về Việt Nam học, gần đây cũng khẳng định: "Phở chưa từng xuất hiện ở Việt Nam trước năm 1907! Qua bức tranh Gánh phở rong ở Hà Nội vẽ người bán phở gánh ở phố cổ Hà Nội của họa sĩ Pháp Maurice Salge vẽ năm 1913 có thể minh chứng cho điều đó". Từ đó, có thể xác định phở xuất hiện ở nước ta khoảng đầu thế kỷ XX.

Au feu! Au feu! (Cháy! Cháy!) thế là ra cái tên phở - Ảnh 2.

Tranh "Gánh phở rong" của Maurice Salge (1913)

Đã có nhiều người giải thích sự xuất hiện của phở tại Việt Nam. Trong bài viết Lai lịch của món phở và tên gọi của nó của ông An Chi đăng trên báo An Ninh Thế Giới ngày 15-9-2010 có đoạn :

"Có ý kiến nghe rất vui tai, chẳng hạn cách giải thích cho rằng phở xuất hiện sớm ở Nam Định, chủ yếu là bán rong và do được đun bằng bếp củi (còn gọi là ống lửa), nên khi mua, người ta gọi theo cách tượng trưng ( bằng tiếng Pháp) "Eh! Feu!"; rồi người bán đáp theo phản xạ (cũng bằng tiếng Pháp) "Oui ! Feu!", nên dần dà , chữ "feu" (lửa) được gọi chệch thành "phở".

Dĩ nhiên là điều này chỉ có thể đúng nếu dân ta toàn nói với nhau bằng tiếng Tây mọi lúc mọi nơi, ở cái thời còn... mồ ma của thực dân Pháp trên dải đất hình chữ S. Huống chi, nói chung, ở cái thời đó, món ăn nào mà chẳng đun bằng bếp củi. 

Có lẽ cũng vì thấy được cái sự đại phi lý ấy nên có người mới đưa ra một dị bản kể rằng, người Pháp nhìn thấy hàng phở rong đi qua mà lại có ánh lửa bập bùng, bèn kêu toáng lên: "Au feu! Au feu!" (Cháy! Cháy!). Thế là ra cái tên "phở".

Những người lăng-xê thuyết này cứ nghĩ rằng phở và feu phát âm gần giống nhau, mà không biết rằng có một tiếng khác nghe cũng giống không kém, mà còn hợp lý hơn gấp bội. Đó là tiếng "phỏ", âm Quảng Đông của chữ hoả 火 là lửa. Nếu tên của món phở được gọi là lửa thì đó phải là tiếng Quảng Đông phỏ, vì như nhiều tác giả cũng đã nói, ban đầu chính người Quảng Đông cũng bán phở".

Tuy nhiên, một đồng nghiệp của tôi khi bàn về nguồn gốc của phở đã thuật lại câu chuyện cha anh kể lại hơn nửa thế kỷ trước. Ông từng đi lính mộ sang Pháp trong chiến tranh Thế giới Thứ hai. 

Anh kể, khoảng thập niên đầu của thế kỷ XX, rất nhiều thanh niên Việt Nam bị buộc cầm súng trong đội quân Lê dương của Pháp. Họ phải sang "mẫu quốc" để phục vụ một thời gian, trong số đó có một người từng làm phụ bếp cho Toàn quyền Đông dương tên Huỳnh. 

Đơn vị ông Huỳnh đóng quân ở Marseille. Ông giữ chức bếp trưởng của binh đoàn toàn lính người An Nam. Sáng nào ông cũng ra lệnh đốt bếp lò thật sớm bằng cách hô to: "Feu ! Feu !" có nghĩa là nổi lửa lên để nấu súp thịt bò cho binh sĩ ăn sáng với bánh mì khô.

Thấy binh sĩ người Việt bỏ ăn sáng hơi nhiều, ông Huỳnh bèn nghĩ ra một món mới, hy vọng anh em binh sĩ An Nam sẽ cảm thấy dễ nuốt hơn. Sau khi được các "sếp Tây" cho phép, ông lấy nước súp bò của Tây cho hầm chung với quế, hồi, gừng,… rồi nêm thêm nước mắm vào soupe, cùng với hành, ngò rí, hành tây… cho hợp khẩu vị Việt Nam. Riêng "bánh tài phảnh" thì mua của người Tàu bán ở Khu Chinois.

Tuyệt vời thay! Ở xứ lạ quê người, buổi sáng trời lạnh như cắt da mà lại được ăn một bát súp "hủ tíu bò" nóng hổi ngào ngạt đậm mùi quê hương, thay vì ăn bánh mì Tây quá nhạt nhẽo! Binh sĩ An Nam ủng hộ Chef Huỳnh hết mình, nấu bao nhiêu cũng hết. 

Các sĩ quan Pháp thấy vậy đòi ăn thử, ai cũng tấm tắc khen ngon, rồi thắc mắc: "Tên món này là món gì mà sáng nào Monsieur Huỳnh cũng ra lệnh Feu Feu vậy?". Không chần chừ, ông Huỳnh trả lời: "Thưa sếp, tên nó là ‘Phở’ (Feu) đấy!".

Phở ra đời từ năm ấy; năm 1910, từ đó được cả Tây lẫn Ta yêu thích và gắn "chết" tên "Feu". Khi muốn ăn, sĩ quan Tây chỉ cần nói "Feu Feu" là có tô phở bò hầm kiểu An Nam nóng hổi khói bốc nghi ngút, theo gió, thơm lừng cả doanh trại!

Rất nhiều binh lính An Nam nhà ở Hà Nội, Nam Định sau khi giải ngũ về đã nấu phở gánh đi bán dạo với tiếng rao "Phơ … ớ !…" làm kế mưu sinh, thực khách là lính Tây và kiều dân Pháp. Dân Hà Nội ai cũng ăn thử và "mê tít" món Feu từ đó.

Đối với tôi, cho dù được khởi nguồn từ đâu, phở vẫn là một món ăn dân dã, giản dị, đậm đà bản sắc văn hóa của người Việt. Đối với đồng bào xa quê, phở đã thấm đậm hồn Việt. Cái hồn quê ấy ngày càng bay cao, bay xa mãi ra thế giới, để rồi cho dù ở đâu vẫn luôn nhớ về đất mẹ thân yêu.

Au feu! Au feu! (Cháy! Cháy!) thế là ra cái tên phở - Ảnh 3.

Có gì hấp dẫn trong Ngày của Phở 12-12-2020?

Ngày của Phở 2020 sẽ tiếp tục với cuộc bình chọn "Top 10 thương hiệu phở được yêu thích" từ nay đến ngày 30-11). Top 10 năm 2020 sẽ được vinh danh tại Gala Ngày của Phở 12-12 (Hà Nội). Link bình chọn TẠI ĐÂY.

Năm nay, hành trình "Đi tìm người nấu phở ngon" sẽ mở thêm bảng B dành cho người yêu phở không phải là đầu bếp chuyên nghiệp, giúp tạo thêm sân chơi cho những bà nội trợ, những người đam mê món ăn quốc hồn quốc túy của dân tộc.

Vòng sơ khảo khu vực phía Bắc sẽ diễn ra tại Hà Nội vào ngày 10-11, còn khu vực phía nam sẽ diễn ra vào ngày 26-11.

Mời bạn đọc truy cập tại: ngaycuapho.tuoitre.vn hoặc email về: ngaycuapho@tuoitre.com.vn để đăng ký tham dự.

Cuộc thi ảnh và viết với chủ đề "Phở trong tôi" vừa được ban tổ chức công bố hiện đã nhận được nhiều bức ảnh, bài viết đầy cảm xúc, hứa hẹn sẽ lọt vào tầm ngắm của các chuyên gia, của những vị giám khảo khó tính nhưng luôn hết mình vì phở Việt.

Độc giả tham dự xin gửi ảnh và bài về email photrongtoi@tuoitre.com.vn từ nay đến hết ngày 25-11).

Ngày của Phở 12-12 năm nay được tổ chức với sự phối hợp của Hiệp hội Văn hóa ẩm thực Việt Nam, đơn vị đồng hành chính Acecook Việt Nam, cùng các đơn vị đồng hành: VinPearl, Minh Long, sâm Ngọc Linh...

Phở cá linh - chuột đồng, món hoa khôi nức tiếng giang hồ mùa nước lũ Phở cá linh - chuột đồng, món hoa khôi nức tiếng giang hồ mùa nước lũ

TTO - Mùa nước nổi năm ấy cá linh bán đầy chợ làng tôi nhiều tới mức có bữa ế đem cho chẳng ai thèm lấy. Chiên dòn, kho tiêu, kho thơm, nấu mắm và rau riết ngán ngược ngán xuôi…một hôm má tôi nói: "Bữa nay cho con ăn phở hoa khôi mùa nước lũ".

TÔN THẤT THỌ
Bình luận Xem thêm
Bình luận (0)
Xem thêm bình luận